ปัญญาประดิษฐ์กำลังวาดเส้นขอบเขตใหม่ของทรัพย์สินทางปัญญา

การวิจัยทางวิชาการเกี่ยวกับความเชื่อมโยงระหว่างปัญญาประดิษฐ์และกฎหมายทรัพย์สินทางปัญญามีการเติบโตอย่างรวดเร็วตั้งแต่ปี 2019 เป็นต้นมา โดยเฉพาะหลังจากการเกิดขึ้นของแบบจำลองสร้างสรรค์ (generative models) แนวโน้มนี้สะท้อนถึงความตระหนักรู้ระดับโลกเกี่ยวกับประเด็นทางกฎหมายที่ถูกกระตุ้นโดยเทคโนโลยีเหล่านี้ ซึ่งกำลังเปลี่ยนแปลงวิธีปฏิบัติในด้านสร้างสรรค์และอุตสาหกรรมอย่างลึกซึ้ง

ปัจจุบัน มีสามประเด็นหลักที่ครอบงำการอภิปราย ประเด็นแรกเกี่ยวข้องกับลิขสิทธิ์ โดยคำถามเกี่ยวกับการกำหนดเจ้าของ การสร้างสรรค์ที่แท้จริง และการนำผลงานที่สร้างโดยปัญญาประดิษฐ์ไปใช้งานเป็นประเด็นสำคัญ นักวิจัยสำรวจพรมแดนระหว่างการสร้างสรรค์โดยมนุษย์ กับการสร้างสรรค์ที่ได้รับความช่วยเหลือหรือสร้างขึ้นโดยอัลกอริทึมอย่างสมบูรณ์ รวมถึงผลกระทบต่ออุตสาหกรรมวัฒนธรรม เช่น ดนตรี ศิลปะทัศนศิลป์ หรือการเขียน ประเด็นเกี่ยวกับความแตกต่างระหว่างการใช้ปัญญาประดิษฐ์ในแบบสร้างสรรค์และแบบช่วยเหลือ ก่อให้เกิดคำถามเกี่ยวกับการคุ้มครองผลงานที่ได้รับผลลัพธ์ ขณะเดียวกัน การใช้ข้อมูลที่ได้รับการคุ้มครองเพื่อฝึกฝนระบบเหล่านี้ ก็ยังคงเป็นประเด็นเกี่ยวกับข้อยกเว้นทางกฎหมาย เช่น text and data mining หรือ fair use ขึ้นอยู่กับเขตอำนาจศาล แนวคิดนี้หมายถึงความเป็นไปได้ในการสกัดและวิเคราะห์ข้อมูลในระดับใหญ่เพื่อการใช้งานเฉพาะเจาะจง ภายใต้เงื่อนไขทางกฎหมายบางประการ

ประเด็นที่สองเกี่ยวข้องกับสิทธิทางดิจิทัล ซึ่งครอบคลุมถึงการจัดการข้อมูลส่วนบุคคล การคุ้มครองความเป็นส่วนตัว และสิทธิที่เกี่ยวข้องกับอัตลักษณ์ ระบบปัญญาประดิษฐ์ที่สามารถเลียนแบบหรือจำลองลักษณะของมนุษย์ เช่น เสียงหรือรูปลักษณ์ ก่อให้เกิดคำถามเกี่ยวกับการคุ้มครองบุคคลิกภาพและการนำเอาลักษณะเหล่านี้ไปใช้ในเชิงพาณิชย์ การอภิปรายยังครอบคลุมถึงผลกระทบของเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ต่อเสรีภาพในการแสดงออก ความหลากหลายของเนื้อหาออนไลน์ และการต่อต้านข้อมูลเท็จ โดยเฉพาะผ่านอัลกอริทึมการปกป้องคุณภาพเนื้อหาหรือแบบจำลองสร้างสรรค์ Ghostbots ซึ่งเป็นระบบที่ออกแบบมาเพื่อเลียนแบบบุคคลที่ล่วงลับหรือหายไป ชี้ให้เห็นถึงความท้าทายทางจริยธรรมและกฎหมายที่เกี่ยวข้องกับการใช้ข้อมูลส่วนบุคคลหลังจากการถึงแก่กรรม

ประเด็นที่สามคือกฎหมายสิทธิบัตร ซึ่งเป็นเสาหลักของการวิจัยเหล่านี้ การอภิปรายครอบคลุมถึงความเป็นไปได้ในการจดสิทธิบัตรของนวัตกรรมที่สร้างโดยปัญญาประดิษฐ์ การยอมรับปัญญาประดิษฐ์ในฐานะผู้ประดิษฐ์ที่อาจเป็นไปได้ และความเสี่ยงในการอิ่มตัวของระบบสิทธิบัตรจากการผลิตงานวิจัยก่อนหน้า (prior art) จำนวนมาก นักกฎหมายวิเคราะห์การใช้ปัญญาประดิษฐ์ในฐานะเครื่องมือเพื่ออำนวยความสะดวกในกระบวนการยื่นจดสิทธิบัตร จัดประเภท หรือประเมินสิทธิบัตร ขณะเดียวกันก็ยังคงมีความกังวลเกี่ยวกับความโปร่งใสและความรับผิดชอบในกรณีที่เกิดการละเมิด

สหรัฐอเมริกาและสหราชอาณาจักรครอบงำสาขาวิจัยนี้อย่างชัดเจน โดยมีความร่วมมือระหว่างประเทศที่เข้มข้นระหว่างประเทศเหล่านี้กับคู่ค้าบางประเทศในยุโรปหรือเอเชีย ในทางกลับกัน ผลงานจากประเทศในภูมิภาคโลกใต้ยังคงมีสัดส่วนน้อยมากในงานตีพิมพ์ที่ถูกดัชนี ซึ่งสะท้อนถึงความไม่เท่าเทียมกันในโครงสร้างในการผลิตและการมองเห็นขององค์ความรู้ทางวิชาการ ความแตกต่างนี้ไม่ได้หมายความว่าไม่มีงานวิจัยที่เกี่ยวข้องในภูมิภาคเหล่านี้ แต่เป็นเพราะการเข้าถึงแพลตฟอร์มการเผยแพร่ระดับนานาชาติที่ไม่เท่าเทียมกัน

แม้ว่าจะมีการรับรองกรอบกฎระเบียบ เช่น คำสั่งของสหภาพยุโรปเกี่ยวกับลิขสิทธิ์หรือแนวทางปฏิบัติของสหรัฐอเมริกา แต่ยังไม่มีข้อตกลงทางกฎหมายที่ชัดเจนเกิดขึ้น คำตัดสินทางศาลล่าสุด โดยเฉพาะอย่างยิ่งกรณีของระบบ DABUS มักปฏิเสธการยอมรับปัญญาประดิษฐ์ในฐานะผู้ประดิษฐ์ และยืนยันถึงความจำเป็นของการมีส่วนร่วมของมนุษย์ในการคุ้มครองตามกฎหมายสิทธิบัตรหรือลิขสิทธิ์ การอภิปรายเกี่ยวกับการใช้ข้อมูลที่ได้รับการคุ้มครองอย่างชอบธรรมเพื่อฝึกฝนแบบจำลองปัญญาประดิษฐ์ยังคงรุนแรง โดยมีทัศนคติที่แตกต่างกันเกี่ยวกับการนำ fair use หรือข้อยกเว้นที่คล้ายคลึงกันมาใช้

ความตึงเครียดระหว่างนวัตกรรมทางเทคโนโลยีและการคุ้มครองสิทธิที่มีอยู่ยังคงกำลังรูปแบบการอภิปรายทั้งในระดับวิชาการและการเมือง ประเด็นยังรวมถึงการจ่ายค่าตอบแทนแก่ผู้สร้างสรรค์ผลงานที่ถูกนำไปใช้ในการฝึกฝนแบบจำลอง รวมถึงความรับผิดชอบในกรณีที่ระบบสร้างสรรค์ละเมิดสิทธิ คดีความที่กำลังดำเนินอยู่ โดยเฉพาะในสหรัฐอเมริกา อาจช่วยชี้แจงขอบเขตทางกฎหมายของการปฏิบัติเหล่านี้ได้ทีละน้อย แต่คำตอบทางกฎระเบียบยังคงกระจัดกระจายและมักจำกัดอยู่เพียงแค่คำแนะนำที่ไม่มีผลผูกพัน

ปัญญาประดิษฐ์กำลังวาดเส้นขอบเขตใหม่ของทรัพย์สินทางปัญญา

การวิจัยทางวิชาการเกี่ยวกับความเชื่อมโยงระหว่างปัญญาประดิษฐ์และกฎหมายทรัพย์สินทางปัญญามีการเติบโตอย่างรวดเร็วตั้งแต่ปี 2019 เป็นต้นมา โดยเฉพาะหลังจากการเกิดขึ้นของแบบจำลองสร้างสรรค์ (generative models) แนวโน้มนี้สะท้อนถึงความตระหนักรู้ระดับโลกเกี่ยวกับประเด็นทางกฎหมายที่ถูกกระตุ้นโดยเทคโนโลยีเหล่านี้ ซึ่งกำลังเปลี่ยนแปลงวิธีปฏิบัติในด้านสร้างสรรค์และอุตสาหกรรมอย่างลึกซึ้ง

ปัจจุบัน มีสามประเด็นหลักที่ครอบงำการอภิปราย ประเด็นแรกเกี่ยวข้องกับลิขสิทธิ์ โดยคำถามเกี่ยวกับการกำหนดเจ้าของ การสร้างสรรค์ที่แท้จริง และการนำผลงานที่สร้างโดยปัญญาประดิษฐ์ไปใช้งานเป็นประเด็นสำคัญ นักวิจัยสำรวจพรมแดนระหว่างการสร้างสรรค์โดยมนุษย์ กับการสร้างสรรค์ที่ได้รับความช่วยเหลือหรือสร้างขึ้นโดยอัลกอริทึมอย่างสมบูรณ์ รวมถึงผลกระทบต่ออุตสาหกรรมวัฒนธรรม เช่น ดนตรี ศิลปะทัศนศิลป์ หรือการเขียน ประเด็นเกี่ยวกับความแตกต่างระหว่างการใช้ปัญญาประดิษฐ์ในแบบสร้างสรรค์และแบบช่วยเหลือ ก่อให้เกิดคำถามเกี่ยวกับการคุ้มครองผลงานที่ได้รับผลลัพธ์ ขณะเดียวกัน การใช้ข้อมูลที่ได้รับการคุ้มครองเพื่อฝึกฝนระบบเหล่านี้ ก็ยังคงเป็นประเด็นเกี่ยวกับข้อยกเว้นทางกฎหมาย เช่น text and data mining หรือ fair use ขึ้นอยู่กับเขตอำนาจศาล แนวคิดนี้หมายถึงความเป็นไปได้ในการสกัดและวิเคราะห์ข้อมูลในระดับใหญ่เพื่อการใช้งานเฉพาะเจาะจง ภายใต้เงื่อนไขทางกฎหมายบางประการ

ประเด็นที่สองเกี่ยวข้องกับสิทธิทางดิจิทัล ซึ่งครอบคลุมถึงการจัดการข้อมูลส่วนบุคคล การคุ้มครองความเป็นส่วนตัว และสิทธิที่เกี่ยวข้องกับอัตลักษณ์ ระบบปัญญาประดิษฐ์ที่สามารถเลียนแบบหรือจำลองลักษณะของมนุษย์ เช่น เสียงหรือรูปลักษณ์ ก่อให้เกิดคำถามเกี่ยวกับการคุ้มครองบุคคลิกภาพและการนำเอาลักษณะเหล่านี้ไปใช้ในเชิงพาณิชย์ การอภิปรายยังครอบคลุมถึงผลกระทบของเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ต่อเสรีภาพในการแสดงออก ความหลากหลายของเนื้อหาออนไลน์ และการต่อต้านข้อมูลเท็จ โดยเฉพาะผ่านอัลกอริทึมการปกป้องคุณภาพเนื้อหาหรือแบบจำลองสร้างสรรค์ Ghostbots ซึ่งเป็นระบบที่ออกแบบมาเพื่อเลียนแบบบุคคลที่ล่วงลับหรือหายไป ชี้ให้เห็นถึงความท้าทายทางจริยธรรมและกฎหมายที่เกี่ยวข้องกับการใช้ข้อมูลส่วนบุคคลหลังจากการถึงแก่กรรม

ประเด็นที่สามคือกฎหมายสิทธิบัตร ซึ่งเป็นเสาหลักของการวิจัยเหล่านี้ การอภิปรายครอบคลุมถึงความเป็นไปได้ในการจดสิทธิบัตรของนวัตกรรมที่สร้างโดยปัญญาประดิษฐ์ การยอมรับปัญญาประดิษฐ์ในฐานะผู้ประดิษฐ์ที่อาจเป็นไปได้ และความเสี่ยงในการอิ่มตัวของระบบสิทธิบัตรจากการผลิตงานวิจัยก่อนหน้า (prior art) จำนวนมาก นักกฎหมายวิเคราะห์การใช้ปัญญาประดิษฐ์ในฐานะเครื่องมือเพื่ออำนวยความสะดวกในกระบวนการยื่นจดสิทธิบัตร จัดประเภท หรือประเมินสิทธิบัตร ขณะเดียวกันก็ยังคงมีความกังวลเกี่ยวกับความโปร่งใสและความรับผิดชอบในกรณีที่เกิดการละเมิด

สหรัฐอเมริกาและสหราชอาณาจักรครอบงำสาขาวิจัยนี้อย่างชัดเจน โดยมีความร่วมมือระหว่างประเทศที่เข้มข้นระหว่างประเทศเหล่านี้กับคู่ค้าบางประเทศในยุโรปหรือเอเชีย ในทางกลับกัน ผลงานจากประเทศในภูมิภาคโลกใต้ยังคงมีสัดส่วนน้อยมากในงานตีพิมพ์ที่ถูกดัชนี ซึ่งสะท้อนถึงความไม่เท่าเทียมกันในโครงสร้างในการผลิตและการมองเห็นขององค์ความรู้ทางวิชาการ ความแตกต่างนี้ไม่ได้หมายความว่าไม่มีงานวิจัยที่เกี่ยวข้องในภูมิภาคเหล่านี้ แต่เป็นเพราะการเข้าถึงแพลตฟอร์มการเผยแพร่ระดับนานาชาติที่ไม่เท่าเทียมกัน

แม้ว่าจะมีการรับรองกรอบกฎระเบียบ เช่น คำสั่งของสหภาพยุโรปเกี่ยวกับลิขสิทธิ์หรือแนวทางปฏิบัติของสหรัฐอเมริกา แต่ยังไม่มีข้อตกลงทางกฎหมายที่ชัดเจนเกิดขึ้น คำตัดสินทางศาลล่าสุด โดยเฉพาะอย่างยิ่งกรณีของระบบ DABUS มักปฏิเสธการยอมรับปัญญาประดิษฐ์ในฐานะผู้ประดิษฐ์ และยืนยันถึงความจำเป็นของการมีส่วนร่วมของมนุษย์ในการคุ้มครองตามกฎหมายสิทธิบัตรหรือลิขสิทธิ์ การอภิปรายเกี่ยวกับการใช้ข้อมูลที่ได้รับการคุ้มครองอย่างชอบธรรมเพื่อฝึกฝนแบบจำลองปัญญาประดิษฐ์ยังคงรุนแรง โดยมีทัศนคติที่แตกต่างกันเกี่ยวกับการนำ fair use หรือข้อยกเว้นที่คล้ายคลึงกันมาใช้

ความตึงเครียดระหว่างนวัตกรรมทางเทคโนโลยีและการคุ้มครองสิทธิที่มีอยู่ยังคงกำลังรูปแบบการอภิปรายทั้งในระดับวิชาการและการเมือง ประเด็นยังรวมถึงการจ่ายค่าตอบแทนแก่ผู้สร้างสรรค์ผลงานที่ถูกนำไปใช้ในการฝึกฝนแบบจำลอง รวมถึงความรับผิดชอบในกรณีที่ระบบสร้างสรรค์ละเมิดสิทธิ คดีความที่กำลังดำเนินอยู่ โดยเฉพาะในสหรัฐอเมริกา อาจช่วยชี้แจงขอบเขตทางกฎหมายของการปฏิบัติเหล่านี้ได้ทีละน้อย แต่คำตอบทางกฎระเบียบยังคงกระจัดกระจายและมักจำกัดอยู่เพียงแค่คำแนะนำที่ไม่มีผลผูกพัน

Sources et crédits

Étude source

DOI : https://doi.org/10.1007/s43545-026-01479-5

Titre : The state of AI and intellectual property – a thematic scientometric assessment

Revue : SN Social Sciences

Éditeur : Springer Science and Business Media LLC

Auteurs : Gergely Ferenc Lendvai; Peter Mezei; Anett Pogacsas